با آن که باید از رفتن مردم به پای صندوق های رای با همه ارعاب و تهدید طالبان مسلح، تقدیر نمود؛ اما آنانی که در انتخابات دست به تقلب زدند، سزاوار نکوهش سنگین هستند. چون این شمار با دست زدن به تقلب، ضربه ی سختی را بر پیکر دموکراسی نوپای کشور وارد نمودند.

انتخابات افغانستان، در همان ساعت های آغازین خود، شاهد  مواردی از تقلب در آرائ بود که توسط مردم صورت گرفت. شماری از مردم با پاک کردم رنگ از انگشتان خود، حتا تا 6 مرتبه و یا بیشتر هم به کاندید مورد نظر خود رای دادند؛ همچنان نوجوانانی دیده می شد که زیر سن 18 سال به پای صندوق های رای رفته و رای دادند. صمیم در غرب کابل، با بوتل مایع سفید کننده در دست می گوید: "من 6 کارت گرفته بودم وبا پاک کردن رنگ از انگشتم، از هر شش کارتم استفاده کردم." همین گونه  ندیمه دختر 16 ساله که کارتش حتا عکس هم نداشت، در محل رای دهی سواد حیاتی واقع شیر پور، رای داد.

آمار بلند تقلب در انتخابات 29 اسد پرسش های زیادی را در باره ی دید مردم نسبت به روند انتخابات به میان می آورد.

برای داشتن یک جامعه ی قانونمدار و مردم محور، انتظار می رود که مردم نقش مسوولانه ی داشته باشند ونیز  بخش بیشتر مسوولیت های مدنی بر می گردد به خود مردم. این مردم هستند که از پیامد های هر عملکرد اجتماعی- سیاسی، یا متضرر می شوند و یا سود می برند؛ پس دولتی که بر اساس تقلب روی کار آید، نمی توان انتظار کار مثبت از وی داشت، حالا آن که در کنار دولت، خود مردم نیز جز این تقلب به شمار آیند.

اگرچه بخشی از  این موارد از سهل انگاری کمیسیون مستقل انتخابات، حکایت می کند که چرا در کارکرد این کمیسیون، به این اندازه بی دقتی شده است که  برای یک فرد تا 6 کارت توزیع شود و برای افرادی که سن قانونی (18سالگی) را پوره نکردند، بدون تثبیت سن یا دیدن تذکره، کارت رای دهی داده شده است؛ اما غیرمسوولانه شرکت کردن مردم در انتخابات و سوء استفاده ی شماری از رای دهنده ها از خلا های موجود در تدابیر کمیسیون مستقل انتخابات، صدمه ی زیادی بر پیکر دموکراسی نوپای افغانستان و انتخابات به عنوان تنها فرایند سهیم ساز مردم در سرنوشت سیاسی شان، می زند. تا آن جا که این تقلب ها، حتا مشروعیت نتیجه ی انتخابات را در مواردی زیر سوال می برد.

از سوی دیگر، دست یازیدن مردم به تقلب در انتخابات و رعایت نکردن اصول آن از طرف رای دهنده ها، خلاف اساسات دین مبین اسلام و خیانت در امانت است.
رای به عنوان یک امانت در نزد رای دهنده مسوولیتی است که باید به اهل آن سپرده شود. باید هر مسلمان چه در ظاهر و چه در خفا، خدایش را حاضر دیده اقدام به خطا و تقلب ننماید. به گونه ی مثال زمانی که یک شهروند بیشتر از یک بار به یکی از نامزدان رای می دهد، پیروز شدن آن نامزد در نتیجه ی رای تقلبی وی، برهم زدن عدالت و حق تلفی بر نامزدی دیگر است که رای واقعی دیگران را به دست آورده است. از این رو، مردم در کنار این که در انتخابات شرکت نموده با رای خود حاکم کشورشان را تعیین می نمایند، توجه به عدالت و دوری از تقلب و تزویر، نه تنها مسوولیت شهروندی هر رای دهنده است، بل از نظر دینی هر رای دهنده مسوول است که خود از تقلب دوری جسته و کوشش نماید که به دیگران هم این باور را به وجود بیاورد که دوری کردن از تقلب و رعایت عدالت، زمینه ساز رفتن به یک جامعه ی عدالت محور و به دور از فساد و تقلب خواهد شد.   

همچنان پیامد هایی که تقلب مردم در انتخابات به بار می آورد، روی کار آمدن رهبر متقلب و فریب کار است. چون درو گر همان درود که می کارد و نیزاین مسئله  در آموزه های دینی به وضوح تأکید شده است.

در کنار مردم مسوولیت قانونمداری و ارزش پذیری روند انتخابات، هم در چارچوب نظارت از انتخابات و هم تشویق مردم به شرکت و نیز، خود داری از تقلب متوجه نهاد های مدنی و احزاب سیاسی کشور است. اگر چه با توجه به غیر حزبی بودن انتخابات در افغانستان، احزاب نقش آن چنانی که در انتخابات کشور های دیگر را دارند، در این جا ندارند؛ اما با آن هم برای گسترش دموکراسی و پذیرش اصل انتخابات برای مردم می توانستند به خاطر هرچه شفاف برگزار شدن انتخابات، سهم بگیرند. احزاب سیاسی در افغانستان بیشتر به خاطر منافع گروه و نامزد مورد نظر خویش، اصل مسوولیت سیاسی اجتماعی خود را فراموش کردند و اگر تقلب به نفع نامزد مورد نظرشان صورت گرفت، نه تنها مانع نشدند بلکه تشویق هم نمودند.

من در محل رای دهی وزارت امور زنان واقع شهر نو کابل، رای دهنده ی را دیدم که خواست با کاپی کارت رای دهی برگه ی رای به دست آورد، در آن جا تنها از یک نامزد و نهاد فیفا ناظر وجود داشت، ناظر این نامزد از سوی یک حزب معرفی شده  بود، و قتی این ناظر متوجه شد که رای دهنده به نامزد مورد نظرش رای می دهد، اصلا این مورد را ندیده گرفت.
حالا آن که رای دادن به کاپی کارت، قانونا مجاز نیست.

معمولاً شهروندان یک کشور نخستین کسانی استند که از پیامدهای یک رویداد سیاسی متاثر می شوند،  بناً در هر روند مدنی و سیاسی، به ویژه در انتخابات، این مردم اند که باید بر علاوه ی آنکه خودشان از انجام تقلب و تخلف خودداری کنند، به هر عاملی دیگری که ممکن است در روند انتخابات مداخله کند نیز اجازه ندهند که شفافیت و عادلانه بودن انتخابات را زیر سوال ببرند.